Home Articles Articles in ZO Kam Zomite le Kawlgam Tapidaw

Zomite le Kawlgam Tapidaw

E-mail Print PDF

Zomite[1] Tapidaw sua kum cieptena a om hang, Zo lei (tongue) in Pasien a law thei kum cieptena om lo a, kum bangza cing zo ding kithei nai lo hi. Ahihang, Neino Nantal Tangmi in Zomite le Pasien kizopna ei theisah hi. Neino Nantal tangmi pen Sangmang Cope in Lomzaang khua pu. Tuang Za Go, Man Lun be, tungpan na za hi. Pu. Tuang Za Go pen MP pu. Mang Cin Khup, No. 1 State Basic Education High School, Tedim a hongpa ii a pa ahihi. Neino Nantal tangmi a pian kum cieptena a om lo hangin, Sangmang Cope[2] in Tedim gam ah Pasien na a sep sungin Tedim kam le lai a zangh thei Sim or Tedim, Sizaang, Thado le Zo te zah Zo Lai Simbu Grade 4 ah na at a, grade 4 or tan 4 ka tun in ka sin hi.

 


Zomiten A Siempa Pasien Thei

 

              Bang hun lai peh ei khat a kipan Zomiten ahing zingh, lei le van, singkung lopa,  mihing ganhing le nate zosia a siem Pasien na thei uha, tua Pasien tawh na kizom uhi. Tua Pasien tulai Zomiten ii bieh bangin na be lo in, ahiang, zu le sa a neh ciengun na phawh masa den uhi. Nopna le dana vai ah zu nung in sa a gaw ciengun a zu a sa uh a neh a dawn masangun ka Pasien na taai in. Ka lungzei na taai in, cin khua sunga puvuai khangham pen or, be le phung sunga kumta khangham pen pan phui a sam masangsia zu le sa neh na kipan lo uhi. Zu le sa a neh masang ua ka Pasien na taai in cia Pasien a phawh masah ziehun, Neino, Nantal le Phutcil te taw-mi kam sung pan Pasienten a gupkhiet thu Neino Nantal tangmi tungtawn in ii thei uhi. Zomiten Pasien thei napi in na be lo uhi. Ahang pen, Pasien gilo lo in, a sia bawl lo, a pha beh bawl den a Zomiten a thunuam Pasien bieh kul na sa lo in, nat na le sina a pieng sah thei, a gilo Dawi ging in na bia zaw uhici a um pawlkhat om hi. Himaw sih vah cing.

             

Zogam ah 1899 kum in Jesu Lungdamna thu gen dingin Sangmang Carson le a zi Laura Carson[3] te Hakha khua na tung uhi. Amaute tungtawn in Sizaang gam pan pu. Thuam Hang le pu. Pau Suanten Jesu Lungdamna thu na pom ua, Zogam ah Tapidaw/ Christian masa te[4] in kiciemte hi.

             

Zogam ah pu. Pau Cin Hau[5] in zong Pasien thu na gen in nuazui honkhat na nga a, tuni dong pu. Pau Cin Hau biehna Zogam ah om hi. Pasien thugen a kipat in dawi hawlna le siensuana limzah mama a, cina thunget le inn siansua ciengin Thiang tak in, fai tak in, Isua Krista mhingin ci kammal zangh den hi, cin anua zui ngaiten gen uhi. Thiang tak in, fai tak in, Isua Krista mhing in a ci pen Lusei or Mizo ham hia, Siang tah in, vaam tah in, Jesu Khrish min tawh a ci nopna hi. Teizaang ham a zangh pu. Pau Cin Hau in banghangin Pasien thu genna ah Lusei kam tawh na hal zel ci limtah kikan le thei ol mama lel ding hi.[6]

             

Gamdang Sangmangte masangin Zogam ah Pasien in a thu gen dingin pu. Pau Cin Hau a zah pen Paul[7] in Gentile te le Jews te kunga Jesu Lungdamna thu a gen bang dingin ka um hi. Ahang pen, Zomite ngaina ahi Pusa pasa biehna langpang a Pasien bieh ding thu gen dingin tua hunlai Tedim gam a uh Sukte tu le ta khat ma a hisih le midang khat in gen le nuamtual tuan lo ding hi. Sia Viel Nang nuntatna en a ka gen ahi.[8] Pu. Pau Cin Hau sep le genteng ahibanglien in kigen, kisut kia thei hi le, Tedim gam ah Jesu Krish min zangha Pasien thugen masa pen pa, kici dingin um ing.

             

Neino, Nantal te tangmi in, gamdang pan Pasien thungente ang tun masang, pu. Pau Cin Hau in Pasien thu a gen masang peh in Zomiten Pasien a thei thu ei gen a, Pu. Pau Cin Hau le gamdang Tapidaw Sangmang ten Jesu thu Zomite na hil uhi. Tuaziehin Pasien pen Israel te le Zomite Pasien, Abraham, Isaac, Jacob, Nantal, Thuam Hang le Pau Suan le ei teng Pasien a hihi.  

 

Zomite le Pawlpi[9] Tuamtuamte

              Pasien hepina tawh Zomiten Kawlgam a teng mite tawh buaina conflict nei ngai lo hi. Kawl bamar te tawh zong buaina nei ngai lo hima le, Kawlten a biehna Buddhism Zomite na gen lo uhi. Ahangte kan huai le theinop huai ding hi. Kale le Zogam[10] kigam la lo na pi Zomite kungh Buddha thu na gennuam lo ua, leitung lang khat a om American ten gam tampi kal, mual le guam le tuipi tampi kantan in Jesu Lungdamna thugen in, Zogam ah a luang uh na phum uhi. Phunggyi[11] ten a sep ding sem ule, Kawlgam ah Tapidaw missionary te ang pei ding kisam lo hi,[12] Saya Aung Tin in ci hi.

Khum hun lai[13] Kawlten Taingen[14] vum kantan a Buddha thu Zomite hil ding hamsa a sah uh le Zomi pastor gamdang sangka ten pianna khua le tui phawh nawn lo, a pawlpi uah lut kia nuam nawn lo in personal ministry[15] nei a, Yangon, Mandalay lah ah laibu thungip dim khat po tawh Lai Siang Tho sang hong pong, pawlpi phut pong in Kawlte lah nga zo tuan lo in, Khamtung khuapi tuipi, melthei tanau teng ma tawh kikhawm a gamdang huna thei ke nga hai ke nga a a nga uh tawh kibang hi.

             

Zogam lim ei lei, ii luvum ah Communist, ii pheta ah Hindu, ii ke mong le ii ziet ii vei ah Buddha biehna in kaipi suangte bangin leitung a biehna golpen ten ei tetua ma le Zomite Tapidaw ii sua tentan khah uh pen, ei siem Pa Pasien in lei piencil a pat gelna golpi nei dingin ka um hi. Ei siem ei bawl behtham lo, Ama bie ding le patawi ding, a nasem dinga Zomite ei tel Pasien tungh citah ciet vai.

             

December 12, 2005 in Youngnak Presbyterian Church[16], Seoul, Korea a sem dingin Rev. Bill Majors[17] in ei interview hi. Kawlgam Chinte muanhuai lo[18] kici. Bang na ci dawn diei? ei ci hi. Nang ang kidong le bang na ci dawn diei, ka dawn na ah Chinte a muanhuai lo tampi om ma ding hi. Ahiang, Chin Tapidaw te le Korea tapidaw[19] te kibang hi. Tulaitah Korea Tapidaw ten a missionary tenguh a gam uah hlan kia in, Asia gam le gam tuamtuam a Tapidawte a huna teng zosia uh khawlin, Korea a Pasien thusinte scholarship pie nawn sih le Asia le gam tampi a Tapidaw nasep na ah hamsatna golpi om ding hi. Tuamabangin, Kawlgam Chinte muanhuai lo cin amaute tawh Pasien na sep ton lo ding a piang theilo thu hi, na cing.

 

Aziehpen, Kawlgam Tapidaw en lei Zomite om lona le makai lona pawlpi tulien in Kawlgam ah om lo hi. Mormon makai nangawn Zomite ma hi. Satan pawlpi om le zong Zomite ma om in makai ma sem thei kha lai ding uhi. Zomite tabanga Pasien in Kawlgam a ei zah na dingin bang hi lel ii hi ee! Hoina le namtuina bang ii nei tuan ee! Mite tawh te in, ii Tapidaw sua kum uh zong tom lai. Vaimim le gataam na ngawn kham lo te hi lel vei! I mimal in zong mite khua khat za zong kipha lo pi! Pasien in deina khat nei ding a, tua a deina thungetna tawh ii mun ciet pan un sui vai.

              Zomi Tapidaw masaten vaimim gataam, balpi, kawkai, maipum le a voh a aa uh tawh Pasienna nasem ua, tua in tuni Zomi Tapidaw te ii ngum gu ahihi. ZBC[20] in CCOC[21] a sep hun in zong balpi kawkai le voh le aa tema zangh in Zogam ah Jesu Lungdamna thu kigena, Zogam Pasien nasepna ah khatlawna a golpen le lawcinna a golpen in Kawlgam Tapidaw in ciemte hi. Tuahun ZBC makaiten gamdang huna a mu zolo man un Zomite lopan le um pan a piang mega meta le khawisa vulsa tawh CCOC kisem hiloa, Zomite tungh Lungdamna Thu a puah dingin Zomite nuntatna le neisa tengma kizangh dinghi, ci upna le deina tawh kisem hi. CCOC kisep zaw Zomite nuntatna ah khantona tampi om a tua te ii mit tawh mu in ii kam uh tawh gen in ii khut uh tawh zong ii tham thei uhi. I mi masate bang in ei ma tha tawh Pasien na sem vai.

             

Tuni Zomite Pasien nasep dan en un. Dollar le Won[22] tawh kisem hi. Tua dollar le Won te Zomite kungpan hi lo hi. Zomi pastor masaten hlasum om lo in zong Pasien na na sem uha, tulai Zomi pastor ten dollar or won hlasum in sang uhi. Zomi Lai Siang Tho sin masa ten an-guai pua in Pasien Thu na sin uha, tulai Zomi Lai Siang Tho sinte dollar, won te tawh kithauh support in Pasien thu sin uhi. Mi sum mi pai, mi thauhsa vive ma hi. Ei le ei ki thauh support ding hanciem a kisin hun zo hi.

 

Nih hoi puan hoi deiluatna in nungah honkhat sietna a tut bangin Zomiten eima tha, ei ma neisa lo tawh Pasien na sep ii sawm den uh le Pasien thuphan ei taisan vah. Zomite ei kipattah le thupha hi in dei huai a, ahiang, miten ei va ding nop huai lo hi. Gamdang a tung ii mite zong a tuna kumpiten na va lai sawnsawn a, thanga huai lo hi.

             

Zomiten Jesu Lungdamna Thu a pom zawh kum 100 val zo in Kawlgam a Tapidaw pawlpi tampi (zosie phiel) ah lutanga ii pan hangun ii lungsim in mi khut tawh gul mat sawm lai in mi an piehsa tawh Pasien na ii sem uhi. Zomi Tapidaw masaten a neisa, a lungsim, a tha le a ngal uh tawh Pasien na a sep ziehun tunin Pasien in amaute gimna thaman ei musah hi. Tu laitah ii Pasien nasep dan uh zom suah lei khangtha Zomite le Zomi Tapidawte bang ci ding na ngaisun ngai kha ei?

             

Pa. Thawng Pau[23] in pastorte a si cieng khaukual khat keng sah un cin siphual ah gen hi. Bangding in, ci a a kidoh le a hin sung ua Pasien sum a neh teng uh Pasien in vantung pan thukhen dinga, gui-aw sah ding hi cin dawng hi. Pawl khat in a thu gen awi lo a, pawlkhat in, guai Pasien kamba, Pasien gensah hila lo ding hi. Kamsangten zong tuadan ma in thumu in gen thei giep uhi, ci uhi. Zomi Tapidaw ten Pasien ii up ii muandan uh, Zomi pastorten Pasien na ii sep dan uh, limtah et phat ding tampi om zo a, zong a hun hita hi. Ciemmui le tah in tua pastor a pawlpi mi sang a inn nei teng tam zaw, cite om ta hi. T.S Khai[24] in dollar sila ci, la in sa a, Zomi pastor honkhat, a deudeu in gamdang huna tawh Pasien nasemte, in deilo in mukhiel uhi. Thuman gen le sa zaang kap val[25] a kici bang in a lasah a man a dih a hihangin Zomi pastor honkhat in pom zo nai lo uhi. Thuman thudih te a hibang lien a ii gen ngam ii pom ngam ciengun Zomite tahsa le hlagau ah khangto in mi namdang ten zong muang thei pan ding uhi.

             

Pasienin Zomite Kawlgam a panmun ei lahsah dan, gamdangah Ama Thu le leitung thu tuamtuam sin le nasem sil bawl a ei koi dante en lei, traffic light[26] hi le, Zomite yellow light ah ii dingua, green light or red light ang pei ding pen Pasien tawh ii kizopna un ang khen ding hi. Pasien in Zomite Kawlgam beh hilo, leitung tengah Ama minthangsah dingin ei dei, ei lunggul hi. Hlapi tung na ngawn ah zong Zo lei in Pasien a phat ni a tung ding hi. A tangtun na dingin thuman, citah a ii hanciem uh kul ding hi.

             

Tu hun in Zomite vamgau em[27] hun hi nai lo a, lo-vat singtuh hun hi in hanciem kukal tah a khuasa luang a nasep hun hi. Zomite tungtawn in minam dangten Pasien phat in Pasien na ang sep ciengun Zo lei zosien Hallelujah cin Pasien ii phat kawm un nuam ung Pasien, Zomite na itna thu thangsah dinga nei teel, nei zah sese ii ci ding uhi. Tua ni thungetna, citahna, itna, upna, le lam-etna tawh ii ngah ding uhi.

 

Kawlgam le Zogam a om Zomite, leitung tengah tangbang a kithe Zomite Pasien gam a ding han lungciem in ii om na mun ciet pan un ii kalsuan ding uhi. 21st century in Zomite hun ding hi Rev. Thomas Thang Khen Mang in a ci bangin Pasien in 21st century pen Zomite century hisah la lo ding hi.

 

Hang Do Lian

Yonsei University 

Seoul, Korea 

Feb. 13, 2010


[1] Leitungteng a om Chin, Mizo, Singtangmi, Zomi, Zo a kici zosia huam sah ing.

[2] December 21, 1908 ni-in Haka khua tung, November 1, 1910 ni Tedim tung.

[3] Carson te nupa Hakha khua ah 15-3-1899 in tung. http://cbfamission.org/Missionaries.html

[4] July 25, 1904 http://www.vaphual.net/the-first-converts-in-chin-hills/

[5] Pau Cin Hau Lailui Khua ah 1859 kum in suah, 1948 in si. http://en.wikipedia.org/wiki/Pau_Chin_Hau 

[6] The Contribution of Pau Cin Hau Religion to Christianity in Zogam a ding research bawlna ah Pu. Pau Cin Hau thu a thei ten a theina banglien a a gen ngam/nuam lo lam uh phawh ing.

[7] Jew mi hina pi Jesu nuazui sua na dingin vut at kisam lo, Pasien hepina ki cing zo, ci.

[8] Tonzaang gam ah Pasien thu um masa pen le Pa nasem masa pen hi’n bawlsietna tampi thuah, ci uh.

[9] Ma tha tawh nasem honk hat a om hang, Kawlgam Tapidaw Pawlpi tampi khat in tuni dong gamdang huna tawh nasem uhi.  

[10] Kale ah Kawl ‘Bamar’ tampi le Buddhist monk tampi om. Zogam tawh 80 miles bang ki gamla.

[11] Buddhist monk.

[12] June, 2005 in Bawatit Theology ka at ding in a inn ah interview ka nei in gen hi. Phunggyi pen Buddhist monk hin Aung Tin pen Kawlgam ah lai at siem min nei mama khat hi.

[13] Tun Kawl ten a biehna Buddhism Zomite tungh nah gen mama ta a, Zo phunggyi zong om tuah ta.

[14] Zaanggam pan Zogam pei cieng a kikal khua khat hi.

[15] Personal ministry, church planting, L.S. Tho sang ten Kawlgam tapidaw bang cieng tun et hun zo hi.

[16] Dec 2, 1945 in North Korea refugees 27 tawh Rev. Kyung Chik Han, 1992 Templeton Prize nga pa’n phut a, tun pawlpi mi 60,000 bang pha hi. http://en.wikipedia.org/wiki/Young_Nak_Presbyterian_Church 

[17] Youngnak Presbyterian Church ii Mikang ham tawh biehpiehna senior pastor, OK, USA, pan.

[18] Chinte muanhuai lo a ci pen, Chin, Zomi pastor te hi. Nautang te hi sih.

[19] Korea Tapidaw missionary te nasep a siempen, a cingpen ahilo hang tulaitah Asia le leitung tengah amau sanga Pasien na a sem zaw, mission sum tawh a hu zaw minam dang om lo kha phiel ding hi.

[20] Zomi Baptist Convention March 1953 in Saikah ah ki kipsah http://www.zogam.org/documents.asp 

[21] 1980 kipat lam in ZBC in Zomi te kum 100 sungin Tapidaw hi ding tupna tawh Chin for Christ in One Century nei uhi. http://www.chro.ca/resources/articles/324-the-role-of-christianity-in-chin-society.html

[22] Dollar: (USA dollar, Canada dollar, Malay dollar, Singapore, Australian dollar etc) Won, Korea te sum.

[23] A pienna Gelzaang, tun Shwepyithar, Yangon ah teeng.

[24] Zogam ah lasa le laphua minthang khat.

[25] Sate a zaangpai kap lei si pai ding hima le a zaangpai khah ding a ha bangin thuman a pom mi tawm.

[26] Khuapi lah a lam kan ding hun le khawl ding hun a lah mei.

[27] Lo hlo te dingin vamgau em hun in hun nuam pen hi.